Wali艂y Dw贸r

     Wali艂y to kolejny obiekt wchodz膮cy pocz膮tkowo w sk艂ad d贸br gr贸deckich, jednak historia folwarku, a p贸藕niej dworu w Wali艂ach, jest du偶o d艂u偶sza ni偶 obiekt贸w opisanych wcze艣niej. Gdy bowiem w po艂owie XVI w. reorganizowano dobra gr贸deckie, usuni臋to poza miasto Gr贸dek cz臋艣膰 gospodarcz膮 i za艂o偶ono folwark w Wali艂ach, pozostawiaj膮c w Gr贸dku jedynie 鈥瀦amek鈥 s艂u偶膮cy funkcjom rezydencjonalnym. Folwark w Wali艂ach usytuowano z dala od osad ch艂opskich, na zboczu wzg贸rza, kt贸re 艂agodnie opada艂o do rzeki Supra艣li i wpadaj膮cego do niej strumienia (w oparciu o te cieki powsta艂y w p贸藕niejszych czasach kilkudziesi臋ciohektarowe stawy). Przy folwarku urz膮dzono ogr贸d 鈥瀢艂oski鈥, zapewne dziewi臋ciokwaterowy, a poniewa偶 w艂a艣ciciele Gr贸dka zwi膮zani byli z rozmieszczaniem licznych w tych stronach renesansowych siedzib dworskich, przypuszcza膰 mo偶na, 偶e tak偶e i ogr贸d w Wali艂ach otrzyma艂 typow膮 dla renesansu kompozycj臋 kwadratowych kwater otoczonych szpalerami lub alejami i by膰 mo偶e wype艂nionych nie tylko nasadzeniami u偶ytkowymi.

     P贸藕niej (zapewne w XVII w. 12) Wali艂y zosta艂y przebudowane w duchu barokowym. Podkre艣lono w贸wczas g艂贸wn膮 o艣 kompozycyjn膮 za艂o偶enia, ukierunkowan膮 na staw po艂o偶ony nad strumieniem. O艣 przebiega艂a przez podzielony na kwatery ogr贸d i na niej usytuowano dw贸r stanowi膮cy centralny element kompozycji. Oddzielone od siebie alejami kwatery ogrodowe zachowa艂y cz臋艣膰 renesansowych podzia艂贸w przestrzennych, jednak nabra艂y one zdecydowanie bardziej ozdobnego charakteru. Pomi臋dzy 1835 a 1840 r. wzniesiono w Wali艂ach nowy drewniany pa艂ac, o ogrody przebudowano w duchu klasycystycznym.

     W odr贸偶nieniu od Stanku, Majdanu Izbicka i 艢winobrodu, po Ottonie Jonasie cz臋艣膰 maj膮tku Wali艂y (wraz z rezydencj膮) przesz艂a na w艂asno艣膰 Ksi臋偶nej Nadziei Trubeckiej, do kt贸rej nale偶y one w latach 1892-1899 i dopiero w roku 1899 zakupi艂a t臋 cz臋艣膰 Eugenia Hasbach 13. W okresie mi臋dzywojennym we dworze w Wali艂ach zamieszkiwa艂 od 1924 r. syn Eugenii i Artura Hasbach贸w 鈥 Aleksander, kt贸ry od 1934 r. by艂 ju偶 w艂a艣cicielem tego maj膮tku.

     Hasbachowie po raz kolejny przebudowali za艂o偶enie. Po 1899 r. wznie艣li w Wali艂ach nowy, murowany pa艂ac oraz kompleks drewnianych zabudowa艅 gospodarczych. Regularn膮 kompozycje ogrodu usi艂owano przebudowa膰 na naturalistyczn膮 poprzez wprowadzenie do wn臋trz kwater nieregularnych nasadze艅 鈥 kwietnik贸w, klomb贸w i r贸偶nogatunkowych grup krzew贸w. Ogrody u偶ytkowe mie艣ci艂y si臋 w贸wczas za stawem, podobnie jak budynki gospodarcze, i prowadzi艂a do nich od pa艂acu jedna z alei ogrodowych o brukowanej nawierzchni, przebiegaj膮ca przez mostek nad stawem. Do stawu prowadzi艂y te偶 dwie inne aleje r贸wnoleg艂e do brukowanej 鈥 jedna bieg艂a po osi bocznej elewacji pa艂acu, a druga na po艂udnie od pa艂acu. Ca艂o艣膰 kompozycji zajmowa艂a oko艂o 8 ha.

     W 1915 r. zniszczono pa艂ac i budynki gospodarcze, a ogr贸d zosta艂 zdewastowany. Pa艂acu ju偶 nie odbudowano, za to wzniesiono nowy, murowany dom mieszkalny usytuowany w ogrodzie w innym miejscu, przy drodze z Gr贸dka. Mie艣ci艂 on 9 pokoi i najwyra藕niej nie zaspokaja艂 potrzeb gdy偶 do cel贸w mieszkalnych przystosowano tak偶e dawn膮 obor臋. W latach 1915-1918 pobudowano r贸wnie偶 czworaki dla s艂u偶by po艂o偶one w gospodarczej cz臋艣ci za艂o偶enia.

     W 1925 r. oddano w dzier偶aw臋 na 15 lat Anatolowi Gubanowi przestrzenie o powierzchni 80 ha nadaj膮ce si臋 zaprowadzenia gospodarstwa rybnego, na kt贸rych w ci膮gu nast臋pnych kilku lat powsta艂 du偶y kompleks staw贸w usytuowanych na po艂udniowy zach贸d, zach贸d i p贸艂noc od za艂o偶enia.

     Stawy te po艂膮czono z za艂o偶eniem alej膮 lipow膮 b臋d膮c膮 przed艂u偶eniem jednej z alei parkowych. W zwi膮zku z t膮 inwestycj膮 zaci膮gni臋to po偶yczk臋, kt贸ra nie zosta艂a sp艂acona, gdy偶 w wyniku zaj臋cia teren贸w 艂膮k pod stawy zmniejszy艂o si臋 pog艂owie byd艂a, w wyniku czego spad艂a rentowno艣膰 gospodarstwa. Skutkiem tego by艂o przej臋cie w 1937 r. maj膮tku przez Bank Ziemski, w kt贸rego posiadaniu maj膮tek pozostawa艂 do drugiej wojny 艣wiatowej. Po wojnie utworzono tam Pa艅stwowe Gospodarstwo Rolne, kt贸re wznios艂o r贸偶ne nowe budynki gospodarcze.

     Do roku 1937 ogrody by艂y starannie piel臋gnowane, jednak ju偶 po roku 1937 rozpocz臋艂a si臋 dewastacja parku, kt贸ra nasili艂a si臋 w okresie drugiej wojny 艣wiatowej i trwa艂a nadal po wojnie. Park cz臋艣ciowo zar贸s艂, usuni臋to z niego wi臋kszo艣膰 starych drzew, prawie ca艂kowicie zniszczono nasadzenia z okresu naturalistycznej przebudowy. Tylko dzi臋ki odrostom mo偶na jeszcze odczyta膰 fragmenty dawnych podzia艂贸w kwater i przebieg alei ogrodowych. Odnale藕膰 te偶 mo偶na 艣lady ruin i piwnic pa艂acu otoczone zaro艣lami z resztkami nasadze艅 krzew贸w ozdobnych.

 

12. Przypuszczalnie w drugiej po艂owie XVII lub w XVIII w. na skutek zniszczenia Gr贸dka przeniesiono czasowo siedzib臋 d贸br gr贸deckich do pobliskich Wali艂, co zapocz膮tkowa艂o rozw贸j tego za艂o偶enia jako kompozycji barokowej.

13. Na cz臋艣ci maj膮tku nale偶膮cej wcze艣niej do Nadziei Trubeckiej ci膮偶y艂 d艂ug wysoko艣ci 27 tys. rubli zaci膮gni臋ty w Wile艅skim Banku Ziemskim, kt贸ry Eugenia Hasbach sp艂aci艂a oko艂o 1913 r. W zwi膮zku z t膮 sp艂at膮 zosta艂 w 1912 r. wykonany plan zad艂u偶onych grunt贸w obejmuj膮cy te偶 za艂o偶enie dworskie.

Rozdzia艂 "Wali艂y" autorstwa Krzysztofa Kucharczyka z ksi膮偶ki 艢ladami Hasbach贸w,
pod redakcj膮 Barbary Pacholskiej.

 
Wczoraj:336
Dzi艣:202